بزرگترین پلتفرم خرید و فروش آنلاین در ایران، فیلتر است
در ششمین گزارش «کیفیت اینترنت در ایران» که توسط انجمن تجارت الکترونیک و با بهرهگیری از دادههای مرکز افکارسنجی ایسپا منتشر شده، استفاده از شبکههای اجتماعی بهعنوان مهمترین انگیزه کاربران برای اتصال به اینترنت معرفی شده است؛ بهگونهای که ۶۰/۴ درصد کاربران، شبکههای اجتماعی را هدف اصلی خود برای اتصال عنوان کردهاند. در میان تمامی شبکههای اجتماعی، اینستاگرام با سهم ۸۲ درصدی، نخستین گزینه کاربران برای رفع فیلتر و انتخاب اول ۵۵ درصد کاربران برای دسترسی است.
بر اساس دادهها و اظهارات مدیرعامل پلتفرم «پادرو»، در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۰۰ هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام شناسایی شده و گردش مالی سالانه این اکوسیستم در بازهای بین ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود.
فیلترینگ جواب نداد و استفاده از vpn را فراگیر کرد
فیلتر شدن اینستاگرام با این فرض صورت گرفت که محدودسازی دسترسی میتواند استفاده از این پلتفرم و آثار اقتصادی آن را کاهش دهد. شواهد ارائهشده در گزارش انجمن تجارت الکترونیک اما نشان میدهد این سیاست نهتنها به هدف خود نرسید، بلکه پیامدهای معکوس و مخربی بههمراه داشته است.
از منظر اقتصادی، اینستاگرام پیش از فیلترینگ به زیرساخت اصلی تجارت خرد آنلاین در ایران تبدیل شده بود. پس از اعمال محدودیتها در شهریور ۱۴۰۱، شوک اولیهای به این اکوسیستم وارد شد؛ افت شدید فروش، تعطیلی موقت دهها هزار کسبوکار و کاهش درآمد میلیونها نفر. با اینحال این اثر کوتاهمدت بود و در فاصله کمتر از دو سال، تعداد فروشگاههای فعال نهتنها به سطح پیش از فیلترینگ بازگشت، بلکه حتی از آن عبور کرد.
VPN به عادت روزمره تبدیل شد
این بازگشت، نه بهواسطه رفع محدودیتها، بلکه در نتیجه سازگاری کاربران و کسبوکارها با شرایط جدید رخ داد. مهمترین خروجی این سازگاری، عادیسازی گسترده استفاده از ابزارهای عبور از فیلتر بود.
دادههای پیمایشی و نظرسنجیهای مورد استناد در ششمین گزارش کیفیت اینترنت در ایران نشان میدهد اکثریت کاربران در ایران بهطور منظم از VPN استفاده میکنند. در عمل، فیلترینگ بهجای کاهش دسترسی، بهجای آنکه استفاده از اینستاگرام را به مسئلهای بازدارنده و پرهزینه سیاسی ـ اجتماعی تبدیل کند، آن را به یک اقدام فنی روزمره برای نصب و استفاده از VPN تقلیل داده است؛ هزینهای که بخش بزرگی از جامعه آن را پذیرفتهاند، زیرا منافع اقتصادی و معیشتی وابسته به اینستاگرام برای آنها حیاتی است.
فیلترینگ اینستاگرام، دور زدن محدودیتها را نهادینه کرد
از این منظر، فیلترینگ اینستاگرام نهتنها نتوانست کارکرد اقتصادی این پلتفرم را حذف کند، بلکه به نهادینهشدن رفتار «دور زدن محدودیتها» انجامید. کسبوکارهای خرد، زنان کارآفرین، جوانان و فعالان خانگی ـ بهعنوان گروههایی که بیشترین وابستگی را به اینستاگرام دارند سریعتر از سایرین به استفاده دائمی از VPN روی آوردهاند.
در سطح کلانتر، این تجربه نشان میدهد زمانی که یک پلتفرم به زیرساخت اقتصاد تبدیل میشود، حذف آن عملاً ممکن نیست. بازار و نیازهای معیشتی، کاربران را به سمت یافتن مسیرهای جایگزین سوق میدهد. در چنین شرایطی، فیلترینگ بیش از آنکه ابزار حکمرانی مؤثر باشد، به عاملی برای تضعیف سیاستگذاری، کاهش اعتماد و گسترش رفتارهای غیررسمی تبدیل میشود.
بازار فیلترشکن در ایران از ۳۰ همت عبور کرد
در خصوص اندازه بازار فروش فیلترشکن در ایران، برآوردها و حدسهای متعددی مطرح شده است؛ تا جایی که رئیسجمهور در بهمنماه ۱۴۰۴ در یک سخنرانی، حجم این بازار را حدود ۳۰ همت اعلام کرد. بر اساس برآوردهای انجمن تجارت الکترونیک، حداقل ۱۸/۷ تا ۲۲/۲ همت درآمد مستقیم، حدود ۴۷ میلیون دلار درآمد از طریق فاندهای بینالمللی و همچنین میلیونها دلار درآمد تبلیغاتی، مجموعاً ارزش بازاری را نشان میدهد که برآورد میشود بیش از ۳۰ همت باشد.
طبق دادههای اختصاصی این گزارش که با همکاری مرکز افکارسنجی ایسپا تهیه شده است، استفاده از اپلیکیشنهای VPN با سهمی نزدیک به ۵۵ درصد، بیشترین سهم را در میان روشهای مختلف دسترسی کاربران به فیلترشکن دارد. این نرمافزارها عمدتاً دستکم در ظاهر توسط شرکتهای خارجی ارائه میشوند و بخشی از آنها از طریق فاندهای بینالمللی پشتیبانی میگردند.
در کنار این روش، سهم قابلتوجهی از بازار نیز در اختیار فروشندگان عمدتاً ایرانی قرار دارد؛ بهگونهای که ۴۳/۲ درصد کاربران، فیلترشکنهای خود را از این مسیر تأمین میکنند. این تأمین معمولاً از طریق معرفی دوستان و آشنایان، خرید از افراد شناختهشده بهعنوان خردهفروش، یا از طریق کانالهای توزیع عمومی که عمدتاً شامل کانالهای فروش در تلگرام است انجام میشود.
دیدگاهتان را بنویسید