مرضیه ادهم، پژوهشگر فضای مجازی:بسیاری از بندهای طرح تصویبنشده «صیانت» در حال انجام است
امروزه، عموم کاربران ایرانی به یاد ندارند وعده رفع فیلترینگ کامل، دقیقا چه روزی به آنها داده شد. خاطره مبهمی از روزهای انتخابات و هیاهوی آن وجود دارد. یک نوشته کوتاه در شبکه اجتماعی ایکس از مسعود پزشکیان که اتفاقا پیروز انتخابات خارج از برنامه هم شد، حاوی پیامی بود که وعده رفع فیلترینگ کامل را میداد. تلاش دولت او از همان ابتدا برای رفع فیلترینگ، چالشها و موانع بسیاری پیش پای خود داشت. با اینکه هنوز شبکههای اجتماعی محبوب بین کاربران ایرانی محدود هستند و بسیاری از کاربران از پروژه دولت ناامید شدهاند. البته که گفته میشود دولت چهاردهم همچنان بر تحقق وعده خود اصرار دارد و این پیام بهطور مرتب از هیات دولت و بدنه آن مخابره میشود.
دولت پزشکیان برای اجرای طرح خود و رفع کامل فیلترینگ، با مشکلات متعددی روبهرو است. دستگاه یا ساختار فیلترینگ در کشور رانت و زنجیرهای از معاملات آلوده ایجاد کرده است و این موضوع مدتهاست که از کسی پوشیده نیست. بارها و بارها در مجامع رسمی حکمرانی و قانونگذاری به این موضوع اشاره شده و اخیرا بار دیگر پزشکیان در جلسه خود با هیات دولت، به آن اشاره کرد. رئیسجمهور پزشکیان روز چهارشنبه ۲۳ آبان، اعلام کرد: «نتایج ارزیابیهای علمی و تحلیل اثرات اجتماعی فیلترینگ نشان میدهد که هیچ یک از اهداف این طرح محقق نشده بلکه مضرات و مشکلات دیگری نیز ایجاد کرده، اما تعجبآور است که ما همچنان نسبت به ادامه این روند پرضرر و بینتیجه اصرار داریم.»
او راست میگوید. نتایج عملی و مجموعه پژوهشهای تخصصی نشان میدهد پروژه فیلترینگ، کاملا شکست خورده است. از تحمیل هزینه مضاعف به سبد خرید خانوار گرفته که به تولید گردش مالی عظیم و حجم سنگینی از معاملات غیررسمی انجامیده، تا آلودگی شبکه اینترنت کشور که امنیت سایبری تمام کاربران را تحتالشعاع قرار داده است. به هر حال تنظیم فهرستی از بحرانهایی که به دلیل یا به تاثیر از فیلترینگ شکل گرفتهاند، خود بهتنهایی مشکل خواهد بود؛ در نتیجه رفع فیلترینگ احتمالا مشکلتر، عجیبتر و پیچیدهتر.
دولت پزشکیان برای رفع فیلترینگ چالشهای مختلفی داشت. پیام اصرار بر رفع فیلترینگ درحالی مخابره میشود که دولت با ایفای نقش ضدونقیض در موضوع اینترنت طبقاتی، حالا با بحران اعتبار هم مواجه است. بعد از اعلام دسترسی آزاد دانشجویی در دانشگاه تهران به یوتیوب، ماجرای آپدیت شبکه ایکس و رسوایی سیمکارتهای سفید، موج گستردهای واکنشها دامن دستگاه ارتباطی دولت و اجزای آن را گرفت. موجی که میتوان آن را خشن، خسته و بیاعتماد توصیف کرد.
مرضیه ادهم، کنشگر اینترنت و پژوهشگر فضای مجازی، در گفتوگویی اختصاصی با «ایرانیان استارتاپ» به ارزیابی عمومی این وضعیت پرداخت. وضعیتی که با وجود پیشرفت روزافزون تکنولوژی بهجدیت حکمرانی دولتها بر اینترنت را زیر سوال برده است. با توسعه ظرفیتها و زیرساخت اینترنت ماهوارهای دیگر ابزار فیلترینگ بهمانند امروز به کار نخواهد آمد. این در حالی است که حکمرانی اینترنت هنوز با ساختار فعلی خود در ایران محل مناقشه و بحث گستردهای است. ادهم با بررسی وقایعی مانند سیمکارتهای سفید به نقد اینترنت طبقاتی و برخی چالشهای جدی این حوزه پرداخت.
در سطح کلان سیاستگذاری، هنوز ارادهای جدی برای رفع فیلترینگ وجود ندارد
آنطور که به نظر میرسد ما در رابطه با فیلترینگ اینترنت، بهنسبت گذشته در شرایطی پیچیدهتر قرار گرفتهایم. تجربه دولت چهاردهم در تحقیق وعده خود نشان میدهد علیرغم وجود درک مشترک ما از مضرات فیلترینگ، همچنان ایجاد تغییر در این پروژه شکستخورده کار دشواری است. ارزیابی شما از وضع موجود چیست؟
وقتی از واژه «ما» استفاده میکنیم، منظور مجموعهای چندلایه است: بخشی شامل استارتاپها و فعالان اقتصادی، بخشی شامل کنشگران اکوسیستم فناوری و مدافعان دسترسی آزاد به اینترنت، بخشی مردم عادی و در نهایت، بخش حاکمیت و سیاستگذاران. اگر این مجموعه را یک «ما» در نظر بگیریم، باید گفت که در سطح کلان سیاستگذاری، هنوز ارادهای جدی برای رفع فیلترینگ وجود ندارد.
بسیاری از بندهای تصویبنشده صیانت در حال اجرا است
شواهد این موضوع را میتوان در زمزمههای اخیر درباره ارائه طرحهایی در مجلس دید؛ طرحهایی که هدف آنها افزایش اختیارات شورای عالی فضای مجازی و تقویت نظارت بدون فرآیندهای شفاف است. این مساله نشان میدهد که با وجود شکست طرح صیانت در مجلس و واکنشهای اجتماعی گسترده نسبت به آن، همان رویکرد اکنون به شکلی دیگر در حال بازتولید است. از سوی دیگر، شورای عالی فضای مجازی با ۲۸ عضو که اغلب انتصابی هستند، در کنار رئیسجمهور، دارای کمیسیونهایی برای نظارت بر اینترنت و تنظیمگری است. این کمیسیونها عملا بسیاری از بندهای طرح صیانت تصویبنشده را اجرا میکنند و اجازه رفع فیلترینگ، افزایش پهنای باند یا بهبود کیفیت اینترنت را نمیدهند.
در نگاه کلان حکمران، همچنان این تفسیر وجود دارد که میتوان اینترنت را با رویکرد دستوری کنترل کرد
بخش قابلتوجهی از مفاد طرح صیانت، در قالب آییننامههای شورای عالی فضای مجازی تصویب و اجرا شدهاند
آیا میتوان گفت که این وضعیت، همان طرح صیانت با نامی دیگر است؟
بله؛ میتوان گفت که بخش قابل توجهی از مفاد طرح صیانت، طی چند سال گذشته در قالب آییننامهها و اسناد شورای عالی فضای مجازی تصویب و اجرا شده است. البته در بدنه دولت، از جمله در وزارت ارتباطات، دیدگاههای غیرهمسو نیز وجود دارد و گاه تلاشهایی برای خنثیسازی یا کند کردن اجرای این مصوبات صورت میگیرد، اما در نگاه کلان حکمرانی، همچنان این باور وجود دارد که میتوان اینترنت را با رویکردی دستوری، از بالا به پایین، و با ابزارهایی مانند فیلتر، قطع دسترسی و ارجاع به شرایط امنیتی کنترل کرد. هرچند در بخشهایی از دولت، افراد و مدیرانی با دیدگاه متفاوت حضور دارند، اما نفوذ آنها در فرآیند تصمیمگیری بسیار محدود است و سهم کوچکی از قدرت سیاستگذاری را در اختیار دارند.
رویکرد سیاستگذار با استثنا قائل شدن برای گروههای خاص، مانند خبرنگاران، در بلندمدت پاسخگو نیست
همین موضوع، کار را برای هرگونه اصلاح اساسی بسیار دشوار کرده است. در واقع، نوعی مقاومت ساختاری در برابر نوآوری وجود دارد که مستقیماً ذات فناوری اینترنت را هدف گرفته است. حتی اگر سیاستگذار تلاش کند با استثنا قائل شدن برای برخی گروهها مانند کسبوکارها، اساتید یا خبرنگاران، در کوتاهمدت نوعی تسهیلگری ایجاد کند، این رویکرد در بلندمدت پاسخگو نیست.
اینترنت طبقاتی از نظر زیرساختی در ایران قابلاجرا نیست
نمیتوان در برابر تحولات تکنولوژیکی، با امتیازهای محدود و مقطعی ادعای تنظیمگری موفق داشت
رویکرد نمایندگان اقتصاد دیجیتال در روبهرویی با حکمرانی اینترنت را چگونه ارزیابی میکنید؟
ما در زیست دیجیتال مردم و در بستر رشد فناوری، وارد دورهای جدید شدهایم؛ دورهای که با ظهور هوش مصنوعی، تغییرات فناورانه و تحول عصری همراه است. نمیتوان در برابر چنین تحولی، با امتیازهای محدود و مقطعی، ادعای تنظیمگری موفق داشت. از سوی دیگر، اجرای کامل اینترنت طبقاتی مستلزم قطع دسترسی عمومی به اینترنت بینالملل، از کار انداختن کامل فیلترشکنها و ارائه دسترسی فقط به افراد مشخص با آیپی و احراز هویت معین است.
امکان دارد در مقطعی، سیاستگذار با همراهی دولت و توسعه زیرساختها، با جدیت اینترنت طبقاتی را پیگیری کند
در شرایط فعلی، چنین مدلی نه از نظر زیرساختی در ایران قابل اجراست و نه از نظر مالی و فنی بدون هزینههای سنگین خواهد بود. با این حال، این امکان وجود دارد که در مقطعی، سیاستگذار با همراهی دولت و توسعه زیرساختهای کنترلی، به سمت اجرای جدی اینترنت طبقاتی حرکت کند؛ هرچند در حال حاضر، آن سطح از جدیت برای از کار انداختن کامل فیلترشکنها دیده نمیشود. در این میان، کسبوکارها در دورهای تلاش کردند خود را از این وضعیت مستثنی کنند و با گرفتن امتیازهایی مانند سرعت بالاتر، قیمت مناسبتر یا دسترسی ویژه، فعالیت خود را ادامه دهند.
دیدگاهتان را بنویسید